یاسای ژماره‌ ( 23 )ی ساڵی 2007 یاسای ده‌سه‌ڵاتی داده‌وه‌ریی

المادة 140 – 1 – حق المنفعة هو حق عيني للمنتفع في استعمال عين مملوكة للغير واستغلالها ما دامت قائمة على حالها. 2 – وينشا حق المنفعة بالعقد او بالوصية او بالتقادم. 3 – ويجوز ان يترتب حق المنفعة لمدة معينة او لمدى حياة المنتفع.

المادة 141 – 1 – يراعى في حقوق المنتفع وواجباته السند الذي انشا حق المنفعة، والاحكام المقررة في المواد الاتية. 2 – وللمنتفع ان يستعمل الشيء المترتب عليه حق المنفعة بجميع وجوه الاستعمال، وله ان يتصرف في حقه بجميع انواع التصرفات الجائزة قانونا، ما لم يوجد نص او اتفاق يقضي بغير ذلك. 3 – وثمار الشيء تكون من حق المنتفع طوال مدة انتفاعه.

المادة 142 – 1 – يجب على المنتفع ان يستعمل الشيء بحسب ما اعد له، وان يبذل في المحافظة عليه عناية الشخص المعتاد. 2 – وهو مسؤول عن هلاك الشيء ولو كان بسبب اجنبي اذا كان قد ابطأ في رده الى صاحبه بعد انقضاء مدة الانتفاع. 3 – ويجب عليه ان يخطر المالك بكل ما يتطلب تدخله، كاعمال الصيانة الجسيمة او تعرض الغير للشيء.

المادة 143 – 1 – نفقات الصيانة المعتادة والضرائب والتكاليف الاخرى التي تقتضيها الادارة المعتادة تكون على المنتفع. 2 – اما التكاليف غير المعتادة والاصلاحات الجسيمة التي لم تنشا عن خطأ المنتفع، فتكون على المالك، ويلتزم المنتفع بان يؤدي للمالك فوائد ما انفقه في هذا الشان. 3 – وللمنتفع ان يقوم بهذه الاصلاحات على ان يسترد ما انفقه من المالك عند انقضاء حق المنفعة.

المادة 144 – 1 – ينتهي حق المنفعة بانقضاء الاجل المحدد له، فاذا لم يحدد اجل اعتبر مقررا لمدى حياة المنتفع. 2 – وينتهي في كل حال بموت المنتفع، حتى قبل انقضاء الاجل المحدد. 3 – وينتهي ايضا بهلاك الشيء، الا انه اذا عوض المالك عن الهلاك انتقل حق المنتفع الى التعويض. 4 – وينتهي حق المنفعة باجتماع صفتي المالك والمنتفع في شخص واحد.

المادة 145 – 1 – ينتهي حق المنفعة بعدم الاستعمال مدة خمس عشرة سنة. 2 – ويجوز للمحكمة ان تحكم بانهاء حق المنفعة بناء على طلب المالك، اذا اساء المنتفع استعمال الشيء او اهمل في صيانته بحيث يخشى عليه من الهلاك. 3 – وللمحكمة في هذه الحالة ان تامر بتسليم الشيء الى المالك مع التزامه باداء مبلغ دوري للمنتفع.

المادة 146 – 1 – حق الاستعمال وحق السكنى هما نوعان من حق المنفعة، يقتصر فيهما حق صاحب الحق على استعمال الشيء لنفسه ولاسرته. 2 – ولا يجوز التنازل للغير عن حق الاستعمال او عن حق السكنى الا بناء على شرط صريح او مبرر قوي. 3 – وتسري القواعد الخاصة بحق المنفعة على حق الاستعمال وحق السكنى فيما لا يتعارض مع طبيعة هذين الحقين.

المادة 147 – 1 – حق المساحة هو حق عيني يخول صاحبه اقامة بناء او منشات اخرى على ارض مملوكة للغير بمقتضى اتفاق بينه وبين صاحب الارض. 2 – ويجب ان يحدد الاتفاق حقوق المساح وواجباته، ومدة الحق التي لا يجوز ان تزيد على خمسين سنة. 3 – وينتقل حق المساحة بالميراث وبالوصية، ويجوز لصاحبه ان يتصرف فيه بالبيع او الرهن.

المادة 148 – 1 – يملك المساح ما احدثه من بناء او منشات، وله ان يتصرف فيها مع حق المساحة. 2 – وينتهي حق المساحة بانقضاء المدة المحددة له. 3 – ولا ينتهي حق المساحة بزوال البناء او المنشات قبل انقضاء المدة. 4 – وعند انتهاء حق المساحة، تؤول ملكية البناء والمنشات الى صاحب الارض بقيمتها مستحقة القلع، ما لم يوجد اتفاق يقضي بغير ذلك.

المادة 149 – 1 – الحكر هو عقد يخول المحتكر حقا عينيا في الانتفاع بارض موقوفة، باقامة بناء عليها او غرس اشجار فيها، مقابل اجرة سنوية محددة. 2 – ولا يجوز التحكير الا لضرورة او مصلحة ظاهرة للوقف، وباذن من المحكمة المختصة. 3 – ويجب ان يحرر عقد الحكر في ورقة رسمية، وان يسجل في دائرة التسجيل العقاري.

المادة 150 – 1 – للمحتكر ان يتصرف في حقه، وينتقل هذا الحق بالميراث وبالوصية. 2 – ويملك المحتكر ما احدثه من بناء او غراس ملكا تاما، وله ان يتصرف فيه مستقلا او مع حق الحكر. 3 – واذا فسخ عقد الحكر او انتهت مدته، كان للمحتكر ان يقلع ما احدثه من بناء او غراس، الا اذا قبل المتولي بقاءه بقيمته مستحق القلع.

مادده‌ی چل وسێیه‌م: قیده‌می دادوه‌ران به‌پێی پۆل و پایه‌كه‌یان و مێژووی دامه‌زراندنیان ده‌بێ وله‌كاتی یه‌كسان بوون ئه‌وا قیده‌مه‌كه‌ به‌پێی ئه‌وه‌ ده‌بێ كه‌ ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری بڕیاری له‌سه‌ر ده‌دات.

مادده‌ی په‌نجایه‌م: یه‌كه‌م: 1-نابێ دادوه‌ر بۆ فرمانێكی نادادوه‌ری بگوێزرێته‌وه‌ ته‌نیا مه‌گه‌ر به‌ ره‌زامه‌ندیی وبه‌ نووسینی خۆی بێت. 2-ده‌شێ دادوه‌ران له‌ پۆلی یه‌كه‌م و دووه‌م به‌ دادوه‌رانی دادگای پێداچوونه‌شه‌وه‌و به‌ ره‌زامه‌ندیی نووسراوی خۆیان و به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری ئینتیداب بكرێن بۆ فرمانی راوێژكاری یاسایی له‌ سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم یاخود ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران یان سه‌رۆكایه‌تی یه‌كێك له‌ ده‌زگاكانی وه‌زاره‌تی داد یان بۆ مه‌به‌ستی ده‌رس گوتنه‌وه‌ له‌ زانكۆكان یان ده‌سته‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان به‌ مه‌رجێك سیفه‌ته‌ دادوه‌رییه‌كه‌ی تێدا بمینێت. دووه‌م: ماوه‌ی ئینتیداب كردن كه‌ له‌ به‌ندی (یه‌كه‌م)ی ئه‌م مادده‌یه‌دا هاتووه‌ نابێ له‌ سێ سالأ پتر بێت و قابیلی درێژكردنه‌وه‌یه‌ بۆ ساڵێكی دی. سێیه‌م: له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی گشتی وبه‌ فه‌رمانی سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ ده‌شێ دادوه‌ر ئینتیداب بكرێ بۆ كاركردن له‌ دادگایه‌كی تر ئه‌و ئینتیدابه‌ش له‌ ناوچه‌یه‌كی تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی تر به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری ده‌بێت به‌ مه‌رجێك ماوه‌ی ئینتیدابه‌كه‌ له‌ ساڵێك پتر نه‌بێ.

مادده‌ی سی و حه‌وته‌م: یه‌كه‌م: سه‌رۆكی دادگای پێداچوونه‌وه‌ له‌نێوان جێگرانی سه‌رۆك یاخود كۆنترین دادوه‌رانی داده‌مه‌زرێ ئه‌گه‌ر ماوه‌ی خزمه‌تی دادوه‌ری له‌ بیست وپێنج سالأ كه‌متر نه‌بێ. دووه‌م: جێگری سه‌رۆك له‌نێو دادوه‌رانی دادگای پێداچوونه‌وه‌و له‌ نێوان دادوه‌ره‌كانی پۆلی یه‌كه‌م دا داده‌مه‌زرێ ئه‌گه‌ر ماوه‌ی كاركردنی له‌ خزمه‌تگوزاری دادوه‌ری له‌ بیســـت ودوو ســالأ كه‌متر نه‌بێ. سێیه‌م: دادوه‌ر له‌ دادگای پێداچوونه‌وه‌ له‌ نێوان دادوه‌رانی پۆلی یه‌كه‌م داده‌مه‌زرێ ئه‌گه‌ر ماوه‌ی كاركردنی له‌ خزمه‌تی دادوه‌ری له‌ بیست سالأ كه‌متر نه‌بێ و ماوه‌یه‌ك له‌ دوو سالأ كه‌متر نه‌بێ له‌ یه‌كێك له‌م پایه‌ دادوه‌ریانه‌ی خواره‌وه‌ كاری كردبێ: 1-سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌. 2-جێگری سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌. 3-دادوه‌ری دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌. 4-سه‌رۆكی ده‌سته‌ی سه‌رپه‌رشتی دادوه‌ری. 5-ئه‌و پارێزه‌ره‌ی ماوه‌یه‌ك كاری له‌ پارێزه‌ری كردبێ كه‌ له‌ 25 سالأ كه‌متر نه‌بێ. چواره‌م: سه‌رۆكی دادگای پێداچوونه‌وه‌و جێگره‌كانی و دادوه‌ری دادگای پێداچوونه‌وه‌ به‌ مه‌رسوومێكی هه‌رێمی وله‌سه‌ر پاڵاوتنی له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی دادوه‌رییه‌وه‌ داده‌مه‌زرێن.

مادده‌ی سی و پێنجه‌م: یه‌كه‌م: دادوه‌ر به‌پێی ئه‌م مه‌رجانه‌ی خواره‌وه‌ داده‌مه‌زرێ: ـ 1ـ ده‌بێ بڕوانامه‌ی به‌كالۆریۆسی له‌ یاسا یاخود هاوتاكه‌ی هه‌بێ. 2ـ ده‌بێ له‌ دوای ده‌رچوونی له‌ كۆلێجی یاسا به‌لانی كه‌م بۆ ماوه‌ی 10 ساڵ له‌ فرمانی لێكۆڵه‌ره‌وه‌ی دادی یان یاریده‌ری دادوه‌ری یاخود دادنووس یان جێبه‌جێ كاری داد یان به‌ڕێوه‌به‌ری چاودێری ناكامان یاخود له‌ فه‌رمانگه‌ی تۆماركردنی خانووبه‌ره‌ یاخود هه‌مان ماوه‌ی ناوبراو ده‌ستی دابێته‌ پیشه‌ی پارێزه‌ری یان فه‌رمانبه‌ری دادی كاركرده‌ له‌ به‌شی یاسادا له‌ فه‌رمانگه‌و ده‌زگا فه‌رمیه‌كان كه‌ به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ساڵانه‌ پێنج داوای دادگاكاندا ده‌یبێت له‌ ماوه‌ی ده‌سته‌ دانه‌كاریش له‌و فه‌رمانه‌ ناوبراوانه‌ پێنج ساڵه‌ ئه‌گه‌ر بڕوانامه‌ی ماجستێری له‌ یاسا به‌ده‌ست هێنابێ و سێ ساڵه‌ ئه‌گه‌ر بڕوانامه‌ی دكتۆرای له‌ یاسا به‌ ده‌ست هێنابێ چ جا ئه‌وه‌ی ده‌سته‌دانه‌ كاره‌كه‌ی پێش وه‌ده‌ست هێنانی ئه‌و دوو بڕوانامه‌یه‌بێ یاخود له‌ دوایاندا بێت. 3ـ ته‌مه‌نی له‌ 30 ساڵ كه‌متر نه‌بێ. 4ـ ده‌بێ عیراقی بێت. 5ـ زمانی كوردی و عه‌ره‌بی به‌خوێندنه‌وه‌و نووسینه‌وه‌ به‌باشی بزانێ. 6ـ له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی به‌ زاره‌كی و به‌نووسین له‌به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ریی ده‌ربچێت. 7ـ پێویسته‌ هیچ ناته‌واوییه‌كی جه‌سته‌یی نه‌بێت، كه‌ رێگه‌ له‌ جێبه‌جێ كردنی ئه‌ركه‌كانی بگرێ. 8ـ ده‌بێ ناوبانگ و ره‌وشتی باش بێت. 9ـ ده‌بێ به‌ڵێن بدات دوای دامه‌زراندنی كاری حزبی نه‌كات. 10-نابێ به‌ تاوانێكی ده‌سته‌ ئه‌نقه‌ستی نا سیاسی یا كه‌تنێكی ئابڕووبه‌ر حوكمدرابێ. دووه‌م: ماوه‌ی كاركردن له‌ پارێزه‌ری و ئه‌و فرمانانه‌ی كه‌ له‌ بڕگه‌(یه‌كه‌م/2)دا ناویان هاتووه‌ بۆ مه‌به‌ستی به‌رز كردنه‌وه‌و سه‌رموچه‌و پایه‌پێدان حیسێب ده‌كرێ.

مادده‌ی سی و چواره‌م: ئه‌نجومه‌ن ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی خواره‌وه‌ ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ. یه‌كه‌م: ئاماده‌ كردنی پلان و نه‌خشه‌ بۆ ده‌زگای دادوه‌ری و تووێژ له‌ سه‌ركردنی و ده‌ربڕینی تێبینیه‌كانی له‌ باره‌یه‌وه‌. دووه‌م: سه‌یر كردنی كاروباری دامه‌زراندن و به‌رزكردنه‌وه‌ و پایه‌ پێدان و گواستنه‌وه‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی دادوه‌ره‌كان و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ره‌وشت و توانایان و سه‌رپه‌رشتی كردنی سه‌ربه‌خۆیی دادوه‌ری. سێیه‌م: ئاماده‌ كردنی بودجه‌ی ئه‌نجومه‌ن و به‌رزكردنه‌وه‌ی بۆ ئه‌نجومه‌نی نیشتمانیی كوردستان ـ عیراق بۆ په‌سند كردنی. چواره‌م: لایه‌نی رێكخستنی كارگێڕیی و رێكخستنه‌كانی دادگاكان به‌ كاروباری خزمه‌تی كارمه‌ندانی و به‌رزه‌فتكردنیانه‌وه‌ ته‌نیا له‌ تایبه‌تمه‌ندیی ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری ده‌بێ. پێنجه‌م: دیاریكردنی میلاكاتی دادگاكان و دامه‌زراندنی فه‌رمانبه‌رانی كه‌ ئه‌و میلاكانه‌ پڕ ده‌كه‌نه‌وه‌و ئه‌وانی دیكه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ته‌رخانكراوه‌كانی بودجه‌ی ئه‌نجومه‌ن ده‌بن. شه‌شه‌م: دانانی پێڕه‌وی ناوخۆ بۆ ئه‌نجومه‌ن.

مادده‌ی چل وهه‌شته‌م: داوا له‌و مافانه‌ به‌رزده‌كرێته‌وه‌ كه‌ له‌م یاسایه‌دا ده‌ركه‌وتووه‌ بۆ لیژنه‌ی كاروباری دادوه‌ری و بڕیاره‌كانیشی له‌م داوایانه‌دا قابیلی تانه‌ لێدانن له‌به‌رده‌م ده‌سته‌ی فراوان له‌ دادگای پێداچوونه‌وه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ وله‌لایه‌ن ئه‌و دادوه‌ره‌ی كه‌ بڕیاره‌كه‌ی له‌ دژی ده‌ركردووه‌ له‌ماوه‌ی(30) سی رۆژ له‌ مێژووی پێڕاگه‌یاندنی و بڕیاره‌كه‌شی له‌و باره‌یه‌وه‌ بنبڕه‌.

مادده‌ی چل ویه‌كه‌م: یه‌كه‌م: پۆله‌كانی دادوه‌ران چوار پۆلن(یه‌كه‌م، دووه‌م، سێیه‌م، چواره‌م)و له‌ پۆلی چواره‌مه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كه‌ن. دووه‌م: دادوه‌ر له‌ پۆلێكه‌وه‌ بۆ پۆلێكی تر به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری و له‌سه‌ر داوایه‌ك به‌رز ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ پێشكه‌ش به‌ ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری ده‌كرێ به‌ مه‌رجێك تۆژینه‌وه‌یه‌كی یاسایی پێشكه‌ش بكات و مووچه‌ی راده‌ی نزمی ئه‌و پوله‌ی وه‌رگرتبی كه‌ بۆی به‌رزده‌كرێته‌وه‌و پێنج ســاڵی له‌ پۆله‌كه‌ی به‌سه‌ر بردبێ. سێیه‌م: ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری له‌ كاتی پێشكه‌ش كردنی داواكاری به‌رزكردنه‌وه‌كه‌ ده‌بێ رای دادگای پێداچوونه‌وه‌و سه‌رۆكایه‌تی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌و سه‌رۆكایه‌تی د ه‌سته‌ی سه‌رپه‌رشتی دادوه‌ری له‌باره‌ی توانای دادوه‌رو شیاوی بۆ به‌رزكردنه‌وه‌كه‌ وه‌رگرێ . چواره‌م: سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ریی داواكارییه‌كه‌و شیاوی ئه‌و دادوه‌ره‌ به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ به‌ نووسراوێك وه‌ك له‌ به‌ندی(3)سێیه‌می ئه‌م مادده‌یه‌دا هاتووه‌و له‌گەڵ رای خۆی بۆ ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ریی به‌رزده‌كاته‌وه‌. پێنجه‌م: ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ریی له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنیدا بۆ لێهاتوویی دادوه‌ر بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی پشت به‌و نووسراوانه‌ ده‌به‌ستێ كه‌ له‌ هه‌ردوو به‌ندی (3و 4)ی ئه‌م مادده‌یه‌دا هاتوون، له‌گه‌ڵ راپۆرته‌كانی ساڵانه‌ كه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆكانی سه‌رپه‌رشتیارانی دادوه‌ریی یه‌وه‌ به‌رزكراونه‌ته‌وه‌و ئه‌و حوكمانه‌ی كه‌ دادوه‌ر به‌ ماندووبوونێكی له‌ راده‌ به‌ده‌ر ده‌ریكردوون یاخود له‌ ناوه‌ڕۆكیاندا بیڕورای یاسایی وایان تێدایه‌ ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ به‌دوای چالاكی فقهی و دادوه‌ریدا چووه‌. سه‌ره‌رای راپۆرتی ئه‌و لێژنه‌یه‌ی كه‌ وتووێژی له‌سه‌ر تۆژینه‌وه‌ یاساییه‌كه‌ی كردووه‌ كه‌ پێشكه‌شی كردبوو، له‌گه‌لأ ئه‌و پله‌یه‌ی كه‌ وه‌ری گرتووه‌و ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌وت لێهاتووه‌ بۆ ئه‌و به‌رزكردنه‌وه‌یه‌، بڕیاری بنبڕیی به‌رزكردنه‌وه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌ن وپێی راده‌گه‌یه‌نرێ و ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ریی بۆی هه‌یه‌ به‌رزكردنه‌وه‌كه‌ به‌ بڕیارێكی هۆدار بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ شه‌ش مانگ كه‌متر نه‌بێ و له‌ساڵێك پتر نه‌بێت دوا بخات بۆ زیاتر له‌ جارێك كه‌ بینرا شیاوی ئه‌وه‌ نییه‌.

مادده‌ی چل ودووه‌م: یه‌كه‌م: سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ له‌ دادوه‌ره‌كانی پۆلی یه‌كه‌م له‌ نێوان جێگره‌كانی سه‌رۆكی دادگاكانی تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ریی داده‌مه‌زرێت. دووه‌م: جێگری سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌و دادوه‌رانی له‌نێو دادوه‌رانی پۆلی یه‌كه‌م یا دووه‌م به‌پێی پاڵاوتنیان له‌لایه‌ن سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ به‌ بڕیارێك له‌ ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری هه‌ڵده‌بژێردرێن.

مادده‌ی سی و یه‌كه‌م: یه‌كه‌م: دادگایه‌كی لێكۆڵینه‌وه‌ یا زیاتر له‌ هه‌ر شوێنێك داده‌مه‌زرێ كه‌ دادگای به‌رایی لێ بێت و، دادوه‌ری دادگای به‌رایی ده‌بێته‌ دادوه‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌گه‌ر دادوه‌ری تایبه‌تی بۆ دانه‌نرا بێ. دووه‌م: سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری بۆی هه‌یه‌ له‌ سه‌ر پێشنیازی سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌، دادگایه‌كی تایبه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ جۆرێك یا خود جۆره‌ دیاریكراوه‌كانی تاوان ته‌رخان بكات. سێیه‌م:سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری له‌سه‌ر پێشنیازی سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ی ناوچه‌ بۆی هه‌یه‌ ده‌سته‌یه‌ك به‌ سه‌رۆكایه‌تی یه‌كێك له‌ دادوه‌ره‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ پێك بێنێ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ تاوانێك یاخود تاوانه‌ دیاری كراوه‌كان و ده‌سته‌ڵاتی دادوه‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌بێت.